"ХАЛКЫМ МИНЕМ"- ТОС "Чирповское"

Мәшһүр татарлар

остаз — Mon, 15 Sep 2014 10:52:17 GMT

Татарлар исемлеге

Татарлар – 20 гасырның азагында барлык төркемнәре якынча 6,7 миллион кешегә туры килгән төрки этник милләтле халык[1]. Этник татарларның күпчелеге (якынча 5,500,000) Русия Федерациясендә яши. Үзбәкстан, Казакъстан, Украина, Кыргызстан, Таҗикстан, Төрекмәнстан, һәм Азәрбайҗан илләрендә дә 30,000 кешедән күбрәк татар яши.[2]

Күренекле татар галимнәре

остаз — Mon, 15 Sep 2014 10:24:50 GMT

Хөрмәтле сайт кунагы, минем укучыларым, коллегаларым!

Сезгә уңайлы булсын өчен тулы бер сайт материаллары куелды. Материаллар http://belem.ru/tatar-tele/vuz-tat/41___.html сайтыннан алынды. Бары тик уку өчен генә! Күчереп алсагыз, актив сылтама куярга онытмагыз! Чит кешенең хезмәтен бәяли белегез!

Татар телле студентлар өчен

I өлеш. Система буларак тел

II өлеш. Коммуникатив-практика

1. Туган җирем - Татарстан

2. Татар халкының милли үзенчәлекләре

3. Милли мәдәният

4. Татар халкының бөек шәхесләре

4.1. Күренекле татар галимнәре

4.2. Күренекле тарихчылар

4.3. Күренекле композиторлар

4.4. Күренекле артистлар

4.5. Күренекле язучы-шагыйрьләр

4.6. Күренекле рәссамнар

4.7. Күренекле сынчылар

5. Милли һөнәрләр

6. Кеше. Сәламәтлек. Ислам

4.1. Күренекле татар галимнәре

Сайтның үзенә күчеп, югарыдагы темаларга материаллар таба аласыз: Сайтка күчәргә: http://belem.ru/tatar-tele/vuz-tat/index.html

Гыйлем Камай (1901-1970)

Гыйлем Хәйри улы Камай - татарлардан беренче химия фәннәре докторы, профессор. Татарстанның һәм Россиянең атказанган фән һәм техника эшлеклесе. Ике мәртәбә Ленин, өч мәртәбә Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән. Химиядән татарча атамалар сүзлеге, татар телендә «Химия буенча лекция курслары» дигән дәреслек авторы. Аның исеме белән химия фәнендә - «Камай реакциясе», Казанда бер урам аталган.

Беренче татар профессоры Гыйлем Камай Тәтеш каласында туа. 9 яшеннән ятим калып, аңа пристаньда йөк ташучы булып эшләргә дә, атлар көтәргә дә туры килә. Ләкин егетнең белемгә омтылышы зур була, һәм ул мөстәкыйль рәвештә укырга өйрәнә. Соңрак Казан укытучылар хәзерләү мәктәбен тәмамлый һәм Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. Гражданнар сугышы тәмамланганнан соң, Гыйлем Томск университетының химия бүлегендә укый, югарырак курсларда балалар йорты мөдире булып эшли,аннары Себер төрки-татар педагогика техникумында студентлар укыта. Университетны тәмамлаганнан соң, аны аспирантурага алып калалар. Әмма язмыш аны Казан университетына китерә. Университетта Гыйлем Камай профессор А.Е. Арбузов җитәкчелегендә белемен күтәрә һәм галим булып өлгерә.

Аспирантураны тәмамлаганнан соң, 1929 елда, Халык хуҗалыгы Югары Советы Г.Камайны белемен камилләштерү өчен Германиягә җибәрә. Анда ул немец химиклар җәмгыятенең мактаулы әгъзасы итеп сайлана. Галим Германиядән зур тәҗрибә туплап кайта һәм 1931 елда Казан университетының органик химия кафедрасы мөдире, ә берничә айдан КДУ һәм КХТИ профессоры итеп сайлана. Галим педагогика һәм фән белән гаять киеренке шөгыльләнә. Ул - профессор да, институтның фән буенча проректоры да, шәһәр Советы депутаты да.

1935 елда Гыйлем Камай КДУ ректоры итеп билгеләнә. Университет тарихында беренче татар ректоры ул. Сәяси репрессия җилләре Гыйлем Камайны да читләтеп үтми. Ул 1937 елда репрессияләнә, төрмәгә ябыла. Бәхеткә, 1939 елда Г.Камай акланып иреккә чыгарыла.

Г.Камай сугыштан соң органик кушылмаларны өйрәнү өлкәсендәге эшләрен дәвам иттерә һәм күп кенә ачышлар ясый. 1946 елда Г.Камай ачкан реакция химиядә хәзер аның исеме белән йөртелә.

Гыйлем Камай Россия Фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәген, органик һәм физик химия, химия-технология институтларын үстерүгә зур өлеш кертә. Беренче мәртәбә русча-татарча химия терминнары сүзлеген төзеп бастыруы белән беррәттән, Г.Камай - «Тормышка ашкан хыял» дигән автобиографик хезмәт һәм башка күп кенә фәнни-популяр мәкаләләр авторы да.

Гыйлем Камай кылган эш-гамәлләр берничә буынга җитәрлек. Ул үзе дә еш кына: «Галим уңышларга «ак күлмәктә туган»га түгел, ә чиксез көч куеп, бар белгәнен, тәҗрибәсен, энергиясен биреп эшләгәнгә, тырышканга күрә ирешә», - дип әйтә торган булган. Әйе, нәкъ Тукай әйтмешли, аттан артык эшләгәнгә генә Тәтешнең ялан тәпиле бурлак малае Гыйльметдин дөньяның атаклы химигы Гыйлем Камай дәрәҗәсенә күтәрелгән. (Материал «Мәгариф» журналыннан алынды).

Б и р е м н ә р

1. Текстны укыгыз.

2. Сорауларга җавап бирегез.

1) Гыйлем Камай кайсы өлкәдә фәнни тикшеренүләр алып барган?

2) Гыйлем Камай кайларда белем алган?

3) Галим нинди фәнни уңышларга ирешкән?

4) Гыйлем Камайның нинди хезмәтләрен беләсез?

5) Гыйлем Камай кайсы уку йортларында белем алган?

3. Бу фактлар дөресме?

1. Гыйлем Камай күренекле тел галиме.

	Әйе
	Юк

Дөрес түгел

Дөрес

2. Гыйлем Камай беренче мәртәбә русча-татарча химия терминнары сүзлеген төзеп бастыручы.

	Әйе
	Юк

Дөрес

Дөрес түгел

3. Гыйлем Камай беренче татар профессоры.

	Әйе
	Юк

Дөрес

Дөрес түгел

4. Сүзтезмәләр белән җөмләләр төзегез.

Фәнни уңыш, фәнни хезмәтләр, зур тәҗрибә, мөстәкыйль рәвештә.

5. Тексттагы хәл фигыльләрне күчереп языгыз.

« Артка | Алга » "Белем.ру" җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте, 2008

Бөек Ватан сугышы һәм татар язучылары

остаз — Mon, 15 Sep 2014 10:21:29 GMT

Бөек Ватан сугышы һәм татар язучылары

Сәяси-иҗтимагый һәм мәдәни шартлар:
- 1941 нче елның 22 нче июнендә фашистлар Германиясенең СССРга һөҗүм итүе совет халкы өчен зур сынауга әйләнә;
- ил сугышчан лагерьга әверелә, халык хуҗалыгы фронт өчен эшли башлый, сәяси-иҗтимагый һәм мәдәни тормыш "Ватан өчен!", "Җиңү өчен!" лозунгларына буйсындырыла;
- фронт һәм тыл бердәмлеге җиңүнең хәлиткеч факторы итеп карала;
- Татартсаннан 560 мең кеше сугышка алына, 200 дән артык якташыбыз Советлар Союзы Герое исеменә лаек була;
- татар язучыларының күпчелеге фронтка китә, 30 дан артыгы һәлак була;
- 1942 нче елдан башлап төрле фронтларда 16 исемдә татарча газета чыгарыла; аларда Гадел Кутуй, Афзал Шамов, Әхмәт Ерикәй, Риза Ишморат, Габдрахман Әпсәләмов, Ибраһим Гази, Шәйхи Маннур һ.б. әдипләр журналист булып хезмәт итәләр;
- ВКП(б) ҮКның 1944 ел 9 август карары нигезендә татар әдәбиятында һәм сәнгатендә тарихи темаларны яктыртуга зур киртә куела.

Әдәби хәрәкәт үзенчәлекләре:
- әдәбият агитатор һәм пропагандист вазифаларын үти башлый: халыкны изге көрәшкә чакыра, бердәмлеккә өнди, җиңүгә ышаныч тәрбияли, фашизмга нәфрәт хисе уяту коралына әйләнә;
- героик, романтик һәм фаҗигале эчтәлектәге әсәрләр өстенлек итә;
- авторлар контраст төсләр белән эш итә: илен саклаучы патриот, тырыш хезмшт кешесе - ачык, якты, ә фашизм һәм аның ялчылары кара, төссез буяуларда сурәтләнә;
- ВКП(б) ҮК карарында "Идегәй" дастанына "ханнар-феодаллар эпосы" дигән ялгыш бәя бирелә, һәм ул әдәбият тарихыннан сызып ташлана;
- сугыш чоры халыкның тиңдәшсез батырлыгын күрсәтү планында яктыртыла, шуңа күрә күп геройлар үлемнән курыкмый торган гадәттән тыш шәхесләр итеп күрсәтелә;
- чынбарлыкның сугыш белән бәйле күп яклары турында (командирларның булдыксызлыгы аркасында миллионнарча кешеләрнең үтерелүе, яисә әсир төшүе, Ватанга хыянәт итү, коралсыз сугышка керү һ.б.) язу тыела.

Д.Ф.Заһидуллина буенча.

Бөек Ватан сугышында катнашкан татар язучылары

Абдулла Алиш (1908-1944)
Абдулла Әхмәт (1905-1976)
Аитзәк Аитов (1908-1941)
Атилла Расих (1916-1996)
Афзал Шамов (1901-1990)
Бари Рәхмәт (1897-1957)
Баян Гыйззәт (1918-1991)
Габдрахман Минский (1906-1983)
Габдрахман Әпсәләмов (1911-1979)
Габдулла Галиев (1920-1941)
Габдулла Шәрәфи (1926-1997)
Гадел Кутуй (1903-1945)
Газиз Иделле (1905-1985)
Гыйз-әл Габид (1918-1955)
Гали Хуҗи (1912-1966)
Гамир Насрый (1916-1959)
Гариф Галиев (1903-1985)
Гомәр Бәширов (1901-1999)
Госман Бакиров (1896-1982)
Халикъ Садри (1890-1955)
Демьян Фәтхи (1906-1943)
Зәки Нури (1921-1994)
Зыя Мансур (1916-1965)
Ибраһим Гази (1907-1971)
Ибраһим Нуруллин (1923-1995)
Идрис Туктар (1896-1982)
Исмәгыйль Шәфиев (1913-1943)
Исхак Закиров (1911-1944)
Кави Латыйп (1927-2008)
Кави Нәҗми (1901-1957)
Касыйм Вахит (1916-1942)
Кәрим Җаманаклы (1905-1965)
Кәшфи Басыйров (1906-1943)
Лотфи Вәли (1910-1943)
Макс Гатау (1913-1941)
Максуд Сөндекле (1904-1981)
Мансур Гаяз (1917-1943)
Мирсәй Әмир (1907-1980)
Вәдүт Мифтах (1915-1942)
Мостафа Ногман (1912-1976)
Муса Җәлил (1906-1944)
Мөнир Мазунов (1918-1987)
Мөсәгыйт Мостафин (1909-1941)
Мөхәммәт Садри (1913-1999)
Мөхәммәт Әблиев (1900-1941)
Мөхәммәт Әхмәтгалиев (1920-1943)
Мөхәммәтша Мамин (1905-1943)
Мәгъсүм Насыйбуллин (1925-2009)
Мәҗит Рәфыйков (1925-1986)
Мәхмүд Максуд (1900-1962)
Мәхмүт Хөсәен (1923-1993)
Наҗар Нәҗми (1918-1999)
Нур Баян (1905-1945)
Нур Гайсин (1914-1995)
Нури Арсланов (1912-1991)
Нәби Дәүли (1910-1989)
Рафаил Төхфәтуллин (1924-1994)
Рахман Ильяс (1908-1943)
Риза Ишморат (1903-1995)
Рәисә Ишморатова (1917-1997)
Рәхим Саттар (1912-1943)
Садри Җәлал (1891-1943)
Салих Баттал (1905-1995)
Самат Шакир (1924-1998)
Сибгат Хәким (1911-1986)
Сәет Кальметов (1918-1992)
Сәет Шәкүров (1917-1989)
Сәйфи Кудаш (1894-1993)
Сәхаб Урайский (1907-1957)
Сөббух Рәфыйков (1913-1971)
Сөләйман Мөлекев (1920-1941)
Таһир Госман-Сулмаш (1900-1983)
Фатих Кәрим (1909-1945)
Фатих Хөсни (1908-1996)
Хәбра Рахман (1914-1942)
Хатип Госман (1908-1992)
Хисам Камалов (1926)
Хәй Вахит (1918-1978)
Хәйретдин Мөҗәй (1901-1944)
Хәмит Кави (1906-1944)
Шамил Гәрәй (1916-1946)
Шаһиморат Зәйни (1913-1980)
Шәйхи Маннур (1905-1980)
Шәрәф Мөдәррис (1919-1963)
Әбрар Кәримуллин (1925-2000)
Әгъзам Камал (1918-1943)
Әдип Маликов (1921-2009)
Әмирхан Еники (1909-2000)
Әнвәр Давыдов (1919-1968)
Әнәс Галиев (1920-1996)
Әнәс Кари (1920-1954)
Әсгать Айдар (1906-1959)
Әхмәт Гыймадов (1915-1943)
Әхмәт Ерикәй (1902-1967)
Әхмәт Исхак (1905-1991)
Әхмәт Фәйзи (1903-1958)
Әхмәт Юныс (1916-1976)
Әхтәм Әминев (1918-1942)
Үзбәк Саттаров (1922-1982)
Материал http://gzalilova.narod.ru/adabiyat_deftere/11-BVS.html сайтыннан алынды.

Бөек татарлар

остаз — Mon, 15 Sep 2014 10:16:41 GMT

Фатыйх Сибагатуллин аларның кем икәнлеген һәм шөгыль-гамәлләрен бик яхшы белә

…Фатыйх Сәүбәновичның гаиләсендә барысы да өйдә чак иде. Хуҗабикә Рәдифә ханым бик тәмле итеп аш-су әзерләгән, олы кызлары Роза ишегалдында чәчәкләр аралый, уллары Рәшит, җәй буе кулына баян алмыйча торганнан соң, “Арча”, “Наласа”, “Әпипә”ләрне уйнап бармакларын яза, әле тугыз айларын гына тутырган игезәкләр Рәис белән Ранис махсус утыргычларда “узышалар”.

РФ Дәүләт Думасы депутаты, фән докторы Фатыйх Сәүбән улы Сибагатуллин белән бүгенге әңгәмәбез аның әле күптән түгел генә “Великие татары – строители и защитники Государства Российского” дигән исем белән нәшер ителгән китабы, анда күтәрелгән мәсьәләләр, гомумән, татарлар тарихы, язмышы хакында.

Фатыйх Сәүбәнович иң элек шуңа ачыклык кертүне кирәк дип тапты: “Мин китап язучы түгел. Бары тик булган әдәбиятны, гыйльми хезмәтләрне туплап, шуларны аерым китап рәвешендә халыкка җиткерүче. Иң кызыгы һәм әһәмиятлесе шунда: язмаларның авторлары татар милләтеннән түгел, тарихи дөреслекне нәкъ менә алар ачыклый”. Аның 2008, 2009 нчы елларда дөнья күргән “От Атиллы до Президента” дип исемләнгән китаплары да укучыларда зур кызыксыну уятты һәм монысын шул әсәрләрнең дәвамы дип кабул итәргә кирәк.

– Бөтен гомерен авыл хуҗалыгына бәйләгән – мал врачы, хуҗалык рәисе, район җитәкчесе, авыл хуҗалыгы министры булган кеше ничек шулай капылт кына тарихка кереп чумды соң әле? Фатыйх Сәүбәнович, моның берәр сере юкмы?

– Сере яшьлегемдә, укытучыларымда. Әдәбиятны яратуым Шушмабашта (Арча районы) класс җитәкчем әдәбият укытучым, Дәрдмәнд, Исхакыйларны өйрәткән Разия апа Сәйфетдиновадан, тарихка тартылуым Шушмабаштагы мәктәп директоры, тарих фәненнән укыткан Гафур абый Габделнуровтан. Гафур абый заманында әтине дә укыткан булган. Әтисенә охшаса, бу егеттән рәт чыгар, дип, ул мине комсомол секретаре итеп тә куйдырды. Комсомолларның вожагы икән, күп белергә, өйрәнергә тиешсең. Ветеринария институтына документлар тапшыргач, берничә малай трамвайга утырып, Горький паркына барырга чыктык. Русча белмибез, татарча сөйләшәбез, кычкырып көлешәбез. Шунда бер ханым ризасызлык белдерде. Аңа тагын берничә апа кушылды. Татарча сөйләшүне ошатмаганнар икән. Бер тукталышка алдан төшеп тә калдык әле. Менә шунда: “Нишләп без башка милләт кешеләреннән ким соң? Гомумән, татар ниндирәк кеше соң ул?” – дигән уй туды. Институтта укый башлауның беренче айларында кулга “Конец атамана” дигән китап эләкте. Йотлыгып укыдым. Шәкүр карак турында иде ул. Җиңел чана җигелгән ат белән боз өстеннән Зөя утравыннан Казанга 32 километр араны 45 минутта килә торган булган. Менә шушы хәл – үзебезнең татарыбызның һәм атның җитезлеге сокландырды мине.

– Фатыйх Сәүбәнович, мөмкинлектән файдаланып, мәңгелек сорауга ачыклык кертүдән башлыйк әле: без кемнәр соң?

– Бүгенге көндә кемдер болгар ди, кемдер татар, ди. Безнең килеп чыгышыбыз – һуннардан. Борынгы бабабыз – Атилла. Алар тәңречелек динендә булганнар. Бу дин бүгенге көндә дә сакланып калган. Ходай дип сөйләшәбез. Ходай ул Күк Алласы дигән сүз. Авырлык килгән вакытта, и, Тәңрем, дип тә сөйләшәбез. Тәңречелек – бер аллалыкка күчкән беренче дин ул. Аның билгеләре – почмаклары бертигез булган тәре, аджи. Моның бер почмагы күкне, аскы почмагы җирне, уң канаты утны, сул канаты суны аңлата.

Тарихка күз салсак, иң элек кешелек дөньясы яшәү өчен арзанлы мөмкинлекләр булган җирләрдә, әйтик, җылы диңгез буйларында барлыкка килгән. Әйтик, Кара диңгез, Каспий буйларында скифлар яшәгән. Тора-бара алар үрчегән, яңа җир эзләп Көнчыгышка – хәзерге Урта Азия, Казахстан, Кытай, Алтай якларына юл алган, Тын океанга кадәр барып җиткән. Безнең халык өч бөек күченеш кичергән.

һуннар безнең эрага кадәр 500 ел элек үк бик көчле милләт булып, башкаларны буйсындырып яшәгән. Шул исәптән Кытай халкын (дөньяда алар чин исеме белән мәгълүм) бик каты җәберләгәннәр. Кытайлар болардан котылу өчен стена корган, тарихта ул бөек Кытай стенасы дип билгеле. Чыганакларда әлеге стена 6 600 км дип исәпләнә. Бик озын стена бит инде. Әмма стена да чиннәрне (чынаяк – кытай савыты дигән сүз) коткара алмаган. Картада тасвирланганча, стенаның Байкалга, Алтайга таба өлешендә татарлар гомер иткән, аларны утрак тормыш белән яшәгәннәрен ак татарлар дип атаганнар, дала өлешендә яшәүчеләр кара татарлар, болары күчмә татарлар була инде, хәзерге Якутия җирләрендә яшәүчеләр кыргый татарлар дигән исем йөрткән. Кара татарлар ак татарлардан: “Сез ирегегезне рәхәт тормышка алыштыручылар”, – дип көлә торган булган. Ә татар өчен ирекле булып яшәү иң мөһимнәрдән саналган.

Кытай дигән сүз үзе үк татар сүзе булып чыкты. Крепость, стена дигәнне аңлата. Борынгы монголлар да татар дип аталган. Президент Р.Миңнеханов Универсиада мәсьәләләре буенча Монголиягә баргач, монголлар үзләре үк: “Без бит бер халык, Универсиаданың татар башкаласында уздырылуын хуплыйбыз гына”, – дип әйткәннәр. Әйе, без бер халык, дин аермасы гына бар.

– “Великие татары” китабы белән танышканнан соң шундый фикергә киләсең: элеккеге Россия империясенә кергән күп кенә төрки халыклар бүгенге русларның, белорус һәм украиннарның ерак туганнары булып тора алайса…

– …һуннар кабиләләре берлегенә кергән борынгы болгарлар (һуннар-болгарлар) Бөек Болгар дигән яңа держава-фоногорияне төзи. Бөек Болгарның беренче иң югары идарәчесе (балтавары) Кубрат хан була. Кубрат ханның җәйге резиденциясе Балтавар (хәзерге Полтава) дигән җирлектә була. 619 елда балтавар Кубрат энесе Шамбатка Киев тауларында товар белән Днепр аша чыгучы сәүдәгәрләрне саклау өчен крепость төзергә куша. Шамбат хан үзенә йөкләнгән бурычны тиз генә үтәп, 620 елда Иске Киев тавында Аскал дигән сәүдә бистәсендә крепость кора. Крепость пәйда булуга, бистә шундук шәһәргә әйләнә. Яңа шәһәргә Башту (ягъни баш шәһәр, безнеңчә – башкала) дигән исем бирелә. Крепостьны төзегән Шамбат хан исә шәһәрнең тәүге хакименә (безнеңчә – мэрына) әверелә. Шамбат товар ташу эшләренә идарә итү һәм узгынчы сәүдәгәрләрдән пошлина жыю бурычларын үтәргә тиеш була. Кубрат хан бик уңышлы идарә итә. Ул идарә иткән чорда Бөек Болгар дәүләте үзенең төп дошманын – Паннония аварларын җиңеп, дәүләт чикләрен Дунайга кадәр киңәйтүгә ирешә. Бу җәһәттән Кубрат хан Шамбат алдына яңа бурыч куя: форсаттан файдаланып, яуланган көнбатыш территорияләрдә урнашып-ныгып калырга тырышу. Шамбат, бу бурычны үтәү йөзеннән, дружинасы һәм күченеп килгән һун-болгарлар белән Дунай буена юнәлеп, шунда Дулоба патшалыгына (Шамбат исеменнән Само дигән атамасы киңрәк таралган) нигез сала. Дулоба мәгънәсе болайрак: Дуло – бөек Атилланың, әниләре ягыннан Болгар ханнары Кубрат белән Шамбатның да нәсел-ыруы исеме, оба кушымчасы – димәк, аныкы, аларныкы дигәнне аңлата. Бәян ителгәннәрдән күренгәнчә, Дулоба (рус телендәге елъязмаларда – “дулебы”) дәүләтендә яшәүчеләр һич тә славяннар булмаган. Шуннан соң мондыйрак хәлләр килеп чыга. Кубрат хан, Шамбат үзенең бурычын үтәде инде дип, аңа, товар ташу эшләре белән идарә итү бурычларын хәл кылу өчен, Баштуга кире кайтырга боера. Тик Шамбат, үзен Дулобаның тулы хокуклы патшасы буларак хис итәргә өлгергәнлектән, абыйсына кабат буйсынудан кискен төстә баш тарта. Бу хәл Кубратны шуның кадәр ярсыта ки: ул киребеткән энесен нәсел-ыруыннан аерылган мөртәт (төрки телдә – “кый”) дип атый. Әйтик, Дөбъяз, Яшел Үзән районнарында яшәүчеләр әле хәзер дә кыйты, кыйты кеше, дип сөйләшәләр.

Шамбат-Кый, саксызлыгы, киләчәкне алдан уйлап эш итмәве аркасында хакимлекне җуюның ачы тәҗрибәсенә ия булуы сәбәпле, шәһәр эшләре белән бик сакчыл, чын хуҗаларча идарә итә, шуның нәтиҗәсендә шәһәрдә яшәүчеләрнең күңелен яулауга ирешә. Кешеләр аны шуның кадәр ярата ки, шәһәрне аның кушаматы белән – Кыйоба дип, ә шәһәр крепостен аның чын исеме буенча – Шамбат дип йөртә башлый хәтта.

Менә без хәзер, ниһаять, Киев тауларында төрле дәверләрдә яшәп, язмача телгә алынган торак пунктларның хронологик чылбырын төзи алабыз: Данпарстад – Хивен – Аскал – Башту – Киоба – Киев.

– Китапларда татарларның төркемнәргә бүленүе хакында да языла.

– Темучжин-Чыңгыз хан туган чорларда татарлар 3 зур төркемгә бүленә. Беренчесе – Ак татарлар дип йөртелә. Алар Бөек Кытай стенасы буйлап, Гоби чүленнән төньяктарак яшиләр, Кытай мәдәнияте йогынтысында булалар, ә сәяси яктан чжурчженнәргә, ягъни Төньяк Кытайга буйсыналар. 2. Кара татарлар. Алар Бөек Далада яшәп, терлекчелек белән шөгыльләнәләр, “табигый” ханнарына гына буйсынып, “үзләренең ирекләрен ефәк чүпрәккә читләргә сатканнары өчен” “ак татар”ларны күралмыйлар. 3.Кыргый татарлар – көньяк Себернең аучылар һәм балыкчылар кабиләләре. Аларны “урман халыклары” дип йөртәләр. Бу татарлар ханлыкның ни икәнен дә белмичә, кабилә юлбашчылары буйсынуында яшиләр.

Чыңгыз хан чыгышы белән “кара татар”лардан була. Бу хакта Кытайның “Монгол-татарларның тулы тасвирламасы” дигән документында һәм урта гасырларга караган кайбер башка документларда бик ачык итеп әйтелә.

– Чыңгыз ханның чыгышы белән татар булганлыгы исбатланганмы?

– Әйе, Чыңгыз ханның чыгышы белән татар булганлыгын, XIII гасырның күп кенә язмача чыганаклары нигезендә, Россия Император фәннәр академиясе академигы Василий Павлович Васильев (1818-1900) үз вакытында бик дәлилле язып калдыра (бүген аның фикере рәсми тарих фәнендә актив төстә кире кагылып килә). Ул 1840-1850 елларда Кытай архивларында һәм китап саклагычларында эшләп, татарлар һәм Чыңгыз хан турында уникаль мәгълүматлар белән таныша.

В.Васильев 1851 елдан – Казан Император университетының Кытай һәм Манчжурия телләре кафедрасы профессоры. Ул 1859 елда, Чыңгыз хан һәм аның ырудаш буыннары гомуми атамага ия икән, татардан башка берни була алмый бу, дип яза (Васильев В.П. История о древности восточной части Средней Азии. СПб., 1859, 159 нчы бит). Чыңгыз ханның татар булганлыгын раслаучы күп кенә урта гасыр документларының киң җәмәгатьчелектән яшерелеп, сер итеп саклануы әлеге рус академигын нык гаҗәпләндерә. Ул моның сәбәбен галимнәрнең Чыңгыз хан исемен хәтта ки XIX гасырда да далалар буйлап күченеп йөрүче аз санлы ярымкыргый кешеләр булып калган монголлар белән махсус бәйләвендә күрә. Шул рәвешле бу хәсрәт галимнәр Чыңгыз ханны да кыргый, вәхши буларак күз алдына китерергә тели, дип уйлый В.Васильев. Чыңгыз ханның ырудашлары – татарлар турында ул, борынгы чыганаклар нигезендә, аларның барысы да “белемле”, “яуларда оста һәм бик батыр”, “иген игә, тимер һәм бакыр әйберләр эшкәртә”, дип яза (Шунда ук, 165 нче бит).

Америка тарихчысы Чарльз Гальперин инде узган гасырның 80 нче еллары урталарында рус кенәзләренең Алтын Урда белән үзара мөнәсәбәтләрен һәм татарларның рус тарихына йогынтысын бик гадел итеп тикшерә. Ул татарлар хакимиятенең төрле диннәргә, шул исәптән Рус православие чиркәвенә карата да толерантлы булуын (бу хәтта Алтын Урдада ислам дине рәсми кабул ителгәннән соң да күзәтелә) аерым игътибар үзәгенә ала. Урта гасыр чынбарлыгына карата бик дөрес бу фикерне рус-Урда мөнәсәбәтләре буенча Американың икенче бер галиме Лео де Хартог та куәтли. Алтын Урдада дини толерантлыкка карата фәнни кызыксынуның үсүен дәлилләүгә шулай ук Ю.В.Сочневның “Русская церковь и Золотая Орда” (М., 1992) һәм А.Б.Малышевның “Христианство в истории Золотой Орды” (Саратов, 2000) дигән кандидатлык диссертацияләре дә хезмәт итә. Алексей Борисович, мәсәлән, Жучи Олысыда христианлыкның төрле агымнары (несторианлык, православие, католицизм һәм григорианлык) тарихын барлап, Кореядән Венгриягә кадәр, Татар империясенең бөтен территориясендә христианлыкның уңай үсешен киң тасвирлый. Татарларның этник һәм конфессиональ толерантлыгы нәтиҗәсе була бу.

Толерантлык Чыңгыз хан һәм Алтын Урда тарафыннан барлыкка китерелеп, татарларның идеологик “баласы”на әйләнә, һәм ул татар аяк баскан теләсә кайда пропагандалана! Татарларның әлеге сәяси-идеологик яңалыгы, һичшиксез, кешелек тормышында тиңдәшсез күренеш булып, күп халыклар һәм дәүләтләр өчен үтә матур үрнәк булып тора!

– Тарих белән кызыксына башлагач, күңелне борчыган нәрсәләр күбәйде, дигән идегез. Шуларның берничәсенә генә тукталып үтә алмассызмы?

– Бары тик ислам динен тотучыларны гына татар дип атавыбыз белән һич килешә алмыйм мин. Бу дөрес түгел, гомумән, ялгыш фикер. Монгол да, болгар да, керәшен дә, буддачы да безнең кешеләр. Кеше үзе белән Иван Иванович Иванов дип таныштыра икән, аның этник татар, Марат Амирович Исламовның исә православие динен тотучы булуы бик ихтимал. Моннан мәчеткә йөргән кеше генә татар була дип уйлавыбыз да ялгыш булуын әйтик инде. Аннан җае туры килгәч, шул фикерне дә җиткерик: мәчеткә генә өмет итү дә дөрес түгел. Үзебезнең күз алдында ич: мәчеттәгеләрне дә хәзер төрләргә бүлә башладылар. Бу һич кенә дә кирәкле гамәл түгел, бүлгәләнү яхшыга илтми, бөек халыкны бигрәк тә.

Соңгы вакыйгалар аеруча сискәндерә. Ислам диненә бер яклы гына бәя бирелүнең фаҗигасе дип уйлыйм мин моны. Сокланып туймаслык мәчетләр җиткердек. Әмма бу бит әле коры стена гына. Аның эчендә ниләр бар, нинди вәзгыять? Менә шунысы онытылды, берәү дә кызыксынмады. Мәчеттәге хәлләр үз агымына куелды. Гомумән, милли идеологияне күп очракта мәчеткә тапшырдык. Инде әйтүемчә, ислам динен тотучыны гына татар дип бәяләдек. Әйтик, минем танышларымнан Рафаэль Безертдинов – тәңрече, Ренат Ибраһимов та ислам динендә түгел. Без аларны татарлыктан сызып ташлыйкмы инде? Татарлар, нинди генә татарлар әле алар! Борчыганы шул: татарларның православие динендә дә булуын “оныттык”. Гарәп белән татарның да бөтенләй аерым милләтләр икәнлеген онытабыз. Гарәпләрнең татарны яратмавын да хәтердән чыгарырга ярамый. Алар безне басып алучы, буйсындыручы дип кенә белә. Без исә гарәп телендә берни аңламаган килеш гарәпчә Коръән ятлыйбыз. Аллаһы Тәгалә гарәпләрнеке генәмени? Аллаһы Тәгалә мине, татар кешесен дә яралткан. Шуның өстенә мин традицион ислам кешесе дә әле. Моны якташым, мәгърифәтче Шиһабетдин Мәрҗани тоткан әбү Хәнифә мәзһәбе дип тә атап була. Татарның тарихын, киләчәген дин генә түгел, мәгърифәтчеләр, тарихчылар, галимнәр, язучылар, шагыйрьләр, артистлар, мәдәният хезмәткәрләре һ.б. бик күпләр хәл итә. Шулай ук татар конгрессының да өлеше саллы булырга тиеш монда.

Мәчетләрне торгыздык, мин әле генә санап үткән өлкәләргә нәрсә бирдек соң? Бүген тарихчыларның, артистларның, язучыларның, мәдәният хезмәткәрләренең хезмәт хакын әйтергә дә оят. Гафу итсеннәр: ярлы, фәкыйрь алар. Менә шушы өлкәләргә чын-чынлап әһәмият бирми торып, якын киләчәктә сизелерлек үзгәреш тә булмас кебек. Бу хәл бик сагайта, хәвефкә сала.

– Фатыйх Сәүбәнович, ни өчен рус телендә нәшер ителде соң бу китаплар?

– Татар, бигрәк тә Татарстанда яшәүче татар үз телендә укымаганга. Бу фикер сәер яңгырадымы? Чыны да шулай: өлкәнрәк буынны исәпкә алмаганда, элеккеге кебек бирелеп, китап та, газета да укымый безнең халык. Куркыныч һәм борчылырга тиешле хәл бу. Яшьләр компьютерга, җиңелчә тамаша, концертларга алданып, кулларына китап, газета тотып укуны бар дип тә белми, укудан бизә, шуның белән тарихтан да аерыла бара. Беренче карашка, тарих, үткәнебез белән кызыксына да кебек алар, алда исемнәре әйтеп үтелгән китапларны да сорап-сорап алгалаганнары булды, аннан инде мин җиңелчә генә имтихан да оештырып, китаплардагы кайбер темалар буенча сораштырып та карадым. Юк инде, укымаганнар… Кызыксынмыйлар да. Бу урында мин Рәшит әфәнде Әхмәтовны үрнәк итеп китерер идем. Дөрес, татар мохитендә үсмәгәнлектән, үзебезчә аралаша, укый-яза алмый, әмма тәненең бөтен күзәнәгендә татарлык аның. Шуннан соң инде Рәшит кебекләребез бар бит әле безнең дип күңел бераз тынычлана да.

Аннан китапларны нәшер иткәндә татарның үткәнен башка милләтләр дә белсен дигән максат куелды. Шунысы да кызык: китаплардагы бик күп фикерләр башка милләт вәкилләре тарафыннан әйтелә, мин инде шуларын туплап, җыеп нәшер иттем. Мин китап язучы түгел, тарихи фикерләрне туплаучы һәм шуны укучыга җиткерүче. Ә укучы исә, инде ассызыклавымча, үзебезнең халыкта әллә ни күп түгел. Бу – аяныч.

Монда бераз мактанып алсам да ярыйдыр: чираттагы ял вакытында Кисловодскида 12 китап укыдым һәм шуларның төрки халыкларга бәйле алтысын үземнең шәхси китапханәмдә булдырдым. Мәгълүматлар шактый кызыклы, аларны киләчәктә халыкка җиткерү теләгем дә бар.

Тарихыбыз исә бик бай, горурланырлык, башкалардан бер дә ким түгел, артыграк та булмаса әле. Тарихта без эзле халык. Һич икеләнмичә, шикләнмичә, әйтергә кирәк: без – Бөек татарлар.

Менә шулай горурлана белү кирәк безгә. Без Атилла оныклары, Чыңгызхан да чын татар, бөтен дөнья “аһ” итеп караган “Тихий Дон” фильмының режиссеры да татар, Суворов, Кутузов, Державин, Карамзин да татарлар, татарча сөйләшкәннәр, дип горурлану һәм телне өйрәнү кирәк. Чит илләрдә яшәүче милләттәшләребез бу яктан Россиядә яшәүче татарлар өчен бик үрнәк. Алар татар булулары белән горурланалар, татарча сөйләшәләр. Телне үзләштерү, үзара аралашу – Россия өчен әле хәзергә проблема.

– Мәсьәләне хәл итү юлларын нидә күрәсез соң?

– Бар аның юллары. Мин аны кайбер структур үзгәрешләрдә дә күрәм. Әйдә, бу хакта сөйләшүне киләсе очрашуга калдырып торыйк. Корбан гаете алдыннан дин, милли үзаң турында фикеремне җиткерсәм, файдалырак булыр, дип уйлыйм. Килештекме?

– Килештек. Мәгълүматлар мәктәпләрдә дин дәресләре кертелү уңаеннан да файдалы булыр дип өметләник.

Ислам диненең барлыкка килүе

VII гасырда, гарәп җәмгыятендә монотеистик дин буларак, исламның килеп чыгуы кайбер сәбәпләргә бәйле була. Күрше дәүләтләргә – Византия, Эфиопия һәм Иранга каршы тору зарурилыгы, шулай ук шәһәрләр арасында икътисадый элемтәләрне ныгыту гарәп кабиләләрен сәяси яктан берләштерүне таләп итә. Бер үк вакытта барлык гарәпләрне (шәһәрдә яшәүчеләрне дә, бәдәвиләрне дә) берләштерүче дини система кирәк була, чөнки элеккеге кабилә культлары берләшү тенденцияләренә комачаулап, сепаратлык тенденцияләре нигезе булып тора һәм бөтен Гарәбстан территориясендә бердәм дәүләт төзүгә аяк чала.

Ислам дине шундук кына барлыкка килми. Аңа кадәр гарәп монотеизмының иң әүвәлге формасы – хәнәфичелек хәрәкәте җәелдерелә. Хәнәфи (Аллаһының бер булуы) тарафдарлары Гарәбстанның төрле төбәкләрендә потка табынучыларга каршы чыгып, күп Аллалыкны инкарь итеп, суфыйлыкны һәм төрле тыюларны данлый-данлый, Аллаһның бер булуын вәгазьли.

Мөхәммәд пәйгамбәр дә үз эшчәнлеген хәнәфи тарафдары сыйфатында вәгазьче буларак башлый. Мөхәммәднең ислам тормышын тәүге тасвирлавында бу хакта ачыктан-ачык әйтелә.

Очраклы гына түгел бу. Монотеистик диннәр Гарәбстанда урта гасырлар башланган чорда мәгълүм генә түгел, шактый ук киң таралган була. Ямәннең күп кенә шәһәрләрендә, Төньяк Хиҗас оазисларында, аеруча соңыннан Мәдинә буларак танылган Йәсрибә шәһәрендә кайбер кабиләләр һәм шәһәрнең кайбер кешеләре яһүд динен тота. Рим империясе чикләрендәге кайбер башка өлкәләрдәге кебек, бу динне Фәләстыйннан яһүд эмигрантлары кертә. Йәмәннең төньягында һәм Нәҗдән көнчыгышка таба христианлык җәелдерелә.

Исламга нигез салучы булып “Аллаһ илчесе”, “Пәйгамбәрләр мөһере”, ягъни Чын Диннең төп һәм соңгы пәйгамбәре дип аталган Мөхәммәд тора. Мөхәммәднең туган елы булып 570 нче ел санала. Аның балачагы һәм яшьлек еллары турында мәгълүматлар бик аз. Фәкать аның бик яшьли ятим калуы, сабыйны сәүдә белән шөгыльләнүче Әбу Талиб исемле туганы сыендыруы гына яхшы мәгълүм. Мөхәммәд инде 12 яшендә үк аның белән Сүриягә берничә айга сузылган сәфәр кыла. Гарәбстаннан читтәге тәүге сәфәрендә үк ул үзе туып үскән, эчке каршылыклардан ярылырга җитешкән мәҗүсилек мохитеннән нык аерылып торган яңа дөнья – христианнар, яһүдиләр һәм башка дини җәмгыятьләр белән күзгә-күз очраша. Күп кенә тарихчыларның, әлеге дөнья белән танышу яшь Мөхәммәдкә бик зур тәэсир итеп, анда рухи киеренкелек уята, һәм бу рухи киеренкелек аның алдагы бөтен тормышында һич кимемичә, ахыр чиктә бөек миссиягә – яңа дин булдыру миссиясенә китерә, дигән фикерен кире кагып булмый.

21 яше тулуга, Мөхәммәд бер байның Хәдичә исемле тол хатынына приказчы итеп яллана. Ул сәүдә эшләре буенча, шул исәптән Сүриягә дә күп йөри, биредә үзенең рухиятен төрле дини җәмгыятьләр дөньясына турыдан-туры кагылу, аларның тормыш рәвеше һәм дине белән максатка омтылышлы төстә танышу белән баета, киңәйтә. 595 елда Мөхәммәд белән Хәдичә өйләнешә. Бу вакытта Хәдичәгә инде 40 яшь була: ике тапкыр кияүгә чыгып, аның бу никахлардан балалары була. Шуңа да карамастан, аларның бер-берсенә кайнар мәхәббәте риваятькә әверелә. Хатыны иң беренче булып аның пәйгамбәрлек миссиясенә ышана һәм яңа дин өчен авыр көрәш башында Мөхәммәдкә ярдәм итүдә көчен дә, акчасын да жәлләми. Мөхәммәд тә аны эчкерсез ярата, бик ихтирам итә. Шунысы игътибарга лаек: Хәдичә белән 25 ел бергә яшәү дәверендә ул башка бер генә хатын да алмый. Аларның берничә баласы туа (барысы да диярлек балачакта үлә), фәкать төпчек кызлары Фатыйма гына нәселләрен дәвам иттерүгә ирешә.

Коръән турында

Ислам диненә өйрәтүнең төп чыганагы – мөселманнарның изге китабы Коръән. Ул пәйгамбәргә Аллаһтан ирештерелгән, Аллаһның эч серләре җыентыгыннан гыйбарәт. “Коръән” сүзе “укыла, әйтелә торган әйбер” (ягъни Мөхәммәдкә Аллаһтан ирештерелгән һәм Мөхәммәд кешеләргә ирештергән әйбер) дигәнне аңлата.

Мөхәммәд исән чагында Коръәннең язмача формасы булмый. Аны яттан өлешчә яки тулысынча белгән кешеләр шактый күп була. Мөхәммәд үлгәннән соң изге сүзләрне акрынлап югалту куркынычы килеп туганлыктан, барлык “эч серләр”не бергә туплау карарына киленә. Икенче хәлиф Әбу Бәкр вакытында барлык риваятьләр бергә тупланса, Госман идарә иткәндә Коръән китап рәвешенә китерелә һәм аннары инде үзгәртелми диярлек.

Дөньяда һәм Россиядә ислам дине

Хәзерге вакытта дөньяда 1 миллиард 309 миллион чамасы кеше ислам динен тота (кешелекнең 29 проценты, шуларның 90 процентка якыны – сөнниләр). Шушы халыкның өчтән ике өлешеннән артыграгы Азиядә (Азиядә яшәүчеләрнең 20 проценты) һәм 30 проценты диярлек Африкада (Африка халкының 50 проценты) яши. Мөселманнар дөньяның 120 илендә сибелеп яши һәм 35 илдә сан ягыннан – күпчелек. Алар бөтен Төньяк Африка, Көнбатыш Азия (Кипр, Израиль һәм Ливаннан кала) илләрендә яшәүчеләрнең күпчелеген тәшкил итә. Мөселманнарның шактый ук зур өлеше Европада (Албания, элеккеге Югославия, Бөекбритания, Германия һ.б.) һәм Америкада (АКШ, Канада, Аргентина, Бразилия һ.б.) яши. Индонезиядә, Һиндстан, Пакьстан, Бангладеш, Төркия, Мисыр һәм Иранда зур гына мөселманнар җәмгыятьләре яшәп килә. 28 илдә: әйтик, Мисырда, Согуд Гарәбстаны, Иран һәм Пакьстанда ислам дәүләт дине булып тора. Аларның күбесендә ислам партияләре сәясәттә төп рольне уйный. Ислам оешмалары халыкара сәясәттә һәм икътисадта шактый ук зур урын алып тора. Алар арасыннан иң дәрәҗәлесе – 1969 елда оештырылып, 50 дән артыграк Африка, Азия дәүләтләреннән торган Ислам конференциясе оешмасы. Шулай ук халыкара аренада танылган Ислам үсеш банкы, Ислам дәүләтләре академиясе һ.б. эшләп килә.

Бүгенге мәгълүматларга караганда, Россиядә 15 миллионнан артыграк мөселман (халыкның 10 проценты) яши. РФ төбәкләрендә мөселманнар саны 0,2 дән 80 процент чикләрендә тирбәлә. Мәскәүдә мөселманнар саны – 1 миллионнан артыграк.

Россиянең иң зур мөселман этнослары:

татарлар – 6 миллионнан артыграк (Россия Федерациясендә халык саны ягыннан, руслардан соң, икенче урында);

башкортлар – 1 миллионнан артык;

чеченнәр, аварлар, кабартылар һ.б.

Моннан тыш Россия территориясендә 1 миллионнан күбрәк әзәрбәйҗан, 1 миллион чамасы казах, дистәләрчә мең үзбәк, таҗик һ.б. яши.

Татарлар – илебезнең иң күп санлы милләт вәкилләреннән берсе. Гадәттә алар Идел-Урал, Себер, Әстерхан һәм Кырым татарларына бүленә.

Татарлар халыкара аралашу, берлектә эшләү буенча зур тәҗрибәгә ия, алар хезмәт, шулай ук иҗтимагый эшчәнлек өлкәләрендә актив һәм нәтиҗәле хезмәттәшлек нигезендә башка этник бергәлекләр вәкилләре белән җиңел генә уртак тел таба.

Кырым татарларына да шундый ук милли-психологик үзенчәлекләр хас. Әмма алар –яшәешләренең бөтен тарихы дәвамында хакимият даирәләре ягыннан көчле эзәрлекләүләргә һәм кимсетелүләргә дучар булып килгән халык. Шул сәбәпле алар үзләрен генә сөючәнрәк, рәнҗүчәнрәк һәм башка этник бергәлекләр вәкилләре белән үзара мөнәсәбәтләрдә кискенрәк, усалрак…

Мөселман галимнәренең казанышлары

Мөселманнарның математика өлкәсендәге казанышлары бәхәссез. Әлеге казанышларга бүгенге Европа галимнәре дә соклана. Мисалга, Көнбатышның танылган галиме Жак Рислер: “Яңарыш чорыбызның математика укытучылары мөселманнар булган”, – дигән. Француз галиме Э.Ф.Гаутье исә, соклануын яшермичә: “Европа мәдәнияте мөселман галимнәренең казанышлары хисабына алгебра белән генә түгел, математиканың башка бүлекләре белән дә баеды; Көнбатышның бүгенге математика фәнен һич арттырусыз ислам математикасы дәвамы дип әйтергә була”, – дип әйтеп калдырган.

Мөселман галимнәрен шулай ук астрономия фәне дә нык кызыксындыра. Ислам дәүләтләренең барлык зур шәһәрләрендә дә диярлек обсерваторияләр эшләп килә. Мөселман галимнәре аларда гасырлар дәвамында фәнни тикшеренүләр үткәрә, Джордано Бруно (1546-1601), Коперник (1473-1543) һәм Галилей (1564-1642) кебек Көнбатыш галимнәре өчен илһам чыганагына әйләнгән күп кенә фәнни серләр ача.

Ислам диненең бүгенге Россиядә пәйда булуы

Ислам Урта Идел төбәгенә шактый ук иртә – Якын Көнчыгышның тәүге сәүдәгәр кәрваннары белән бер үк вакытта диярлек үтеп керә. Беренче мәлләрдә ул аксөяк төркиләр мохитендә христианлык белән (Бөек Болгарның тәүге ханнары – Органа, Кубрат һәм аның уллары, мәсәлән, Аспарух христианнар булган), яһүд дине белән (VIII гасырдан башлап аның Идел буе төбәгендә таралуының үзәге булып Хазар каганаты тора) көндәшлек иткән, күрәсең. Әмма инде X гасыр башларында ук ислам тулысынча җиңә. Идел буе төбәгендә ислам дине ныгуның һәм шул чагындагы цивилизацияле дөньяның әллә кайдагы бер читендә яңа ислам дәүләте барлыкка килүнең дәлиле булып Идел буе Болгары һәм Багдад хәлифәтенең илчеләр белән алмашуы тора. Болгар илчесе 921 елда Багдад хәлифенә килә, монысы җавап миссиясе җибәрә, һәм бу миссия Болгарга 922 елның 12 маенда килеп җитә. Бу хәлләр турында без Ибне Фадлан язып калдырган тәфсилле хисаптан беләбез. Илчелекләрнең аралашуы Болгарны Көнчыгыштагы мөселман илләренең дипломатик яктан тануына китерә. Шуннан бирле географиягә кагылышлы бер генә язмада да иң төньякта урнашкан ислам иле – Болгар (ул чагында Казан Болгарның төньяк форпосты булып тора) телгә алынмый калмый.

(дәвамы бар.)

Габделбәр Ризванов.

“Ватаным Татарстан”.

Материал http://tatar-duslyk.ru/tat/boek-tatarlar/ сайтыннан алынды

ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ

остаз — Sun, 14 Sep 2014 19:47:19 GMT

Равил Фәхретдинов

ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ

Равил Фахретдинов,
татарский историк, писатель.

Материал http://kitap.net.ru/fahretdinov/ сайтыннан алынды

Китап киштәсе. Мәшһүр татар зыялылары.

остаз — Fri, 12 Sep 2014 12:21:27 GMT

Китапның эчтәлеге: МӘШҺҮР ТАТАР ЗЫЯЛЛАРЫ:

Шул исемдә яңа китап «Раннур» нәшриятында дөнья күрде. Киң җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителә торган бу китап-альбом татар халкын, бигрәк тә мәктәпләрдәге яшьләребезне бөек һәм күренекле зыялыларыбыз белән таныштыруны максат итеп куйды. Әлеге китапта нигездә XIX йөздән алып XX гасырның беренче яртысына кадәрге чорда яшәгән, дөресрәге иҗат һәм эшчәнлекләре шул чорда үз юнәлешләрен тапкан шәхесләрнең рәсемнәре тупланды.
Рәссам Эрот Зарипов әлеге китабында татар халкының бөек шәхесләренең тәрҗемәи хәл-биографияләрен сөйләү белән бергә зыялыларыбызның йөз-кыяфәтләрен гәүдәләндерүне дә максат итеп куйды. 248 битле, яхшы ялтыравыклы кәгазьдә басылган китапта 116 татар зыялысының төсле сүрәтләре урын алды. Әлеге шәхесләрнең биографияләре татар, рус һәм инглиз телләрендә тәкъдим ителде. Габдулла Тукай, Муса Җәлил, Каюм Насыйри, Галиәсгар Камал, Гаяз Исхакый, Дәрдмәнд, Салих Сәйдәшев, Сара Садыйкова, Бакый Урманче, Һади Такташ, Абдулла Алиш һ.б.ның төсле портретларын мәктәпләр, китапханәләр, мәдәният учаклары күптән инде үзләрендә булдырырга тиешләр иде. Балаларга мәдәниятебез хакында төплерәк белем бирелсен, белемнәре күргәзмәлерәк булсын дисәк, «Мәшһүр татар зыялылары» китап-альбомын һәр мәктәптә дә булдырырга кирәк. Һәм бу — бәхәссез!

Китап киштәсе. Мәшһүр татар зыялылары.

остаз — Wed, 10 Sep 2014 12:22:34 GMT

Китапның эчтәлеге: МӘШҺҮР ТАТАР ЗЫЯЛЛАРЫ:

Тулырак материал: http://dinikitap.ru/goods/М-2 сайтында

Китап киштәсе. Татар авыллары

остаз — Wed, 10 Sep 2014 11:58:53 GMT

Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары

Автор: Гарипова Ф.Г.
Нәшрият: Мәгариф, 2005 ел.
247 бит

Китапта республикабыздагы татар авылларының кыскача тарихы, географик атамалары, үткәне һәм хәзергесе бәян ителә.

Үз авылыгызның тарихын беләсегез киләме? Алайса, сезгә монда: http://www.tatknigafund.ru/books/1623

"ХАЛКЫМ МИНЕМ"- ТОС "Чирповское"

Мәшһүр татарлар

Татарлар исемлеге

Эчтәлек

Күренекле татар галимнәре

Бөек Ватан сугышы һәм татар язучылары

Бөек Ватан сугышы һәм татар язучылары

Бөек Ватан сугышында катнашкан татар язучылары

Бөек татарлар

ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ

Равил Фәхретдинов

ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ

Китап киштәсе. Мәшһүр татар зыялылары.

Китап киштәсе. Мәшһүр татар зыялылары.

Китап киштәсе. Татар авыллары

Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары